संत तुकाराम महाराजांचे १० प्रसिद्ध अभंग अर्थासहित: रोजच्या मनःशांतीसाठी
प्रस्तावना
सतराव्या शतकात देहू गावी जन्मलेले संत तुकाराम महाराज हे वारकरी संप्रदायातील सर्वात लोकप्रिय संत मानले जातात. दुष्काळ, कौटुंबिक दुःख आणि समाजाकडून झालेला त्रास सहन करूनही त्यांनी विठ्ठलभक्ती आणि माणुसकीचा संदेश सोप्या मराठीत लोकांपर्यंत पोहोचवला. त्यांचे अभंग आजही कीर्तनात, पालखीत आणि घराघरात गायले जातात.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात ताण, चिंता आणि अस्वस्थता वाढली आहे. अशा वेळी तुकाराम महाराजांचे अभंग रोज थोडा वेळ वाचले, तरी मनाला स्थिरता मिळते. हा लेख त्यांचे १० निवडक अभंग, त्यांचा अर्थ आणि रोजच्या जीवनासाठी मिळणारा संदेश सांगतो.
महत्त्वाची सूचना: तुकाराम गाथेच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये शब्दांत थोडा फरक आढळतो. काही अभंग येथे पूर्ण दिले आहेत, तर काहींचे सुरुवातीचे चरण दिले आहेत. संपूर्ण अभंगासाठी अधिकृत तुकाराम गाथा पाहावी.
१. सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी
सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी । कर ठेवुनिया कटी ॥१॥
तुळशीहार गळां कांसे पीतांबर । आवडे निरंतर तेची रूप ॥२॥
मकर कुंडले तळपती श्रवणी । कंठी कौस्तुभमणी विराजित ॥३॥
तुका म्हणे माझे हेचि सर्व सुख । पाहीन श्रीमुख आवडीने ॥४॥
अर्थ: विटेवर कमरेवर हात ठेवून उभे असलेले विठ्ठलाचे रूप अतिशय सुंदर आहे. गळ्यात तुळशीची माळ, अंगावर पीतांबर, कानांत मकर कुंडले आणि गळ्यात कौस्तुभमणी शोभतो. तुकाराम म्हणतात, “हेच रूप माझे सर्वात मोठे सुख आहे. मी त्याचे मुख प्रेमाने पाहत राहीन.”
रोजचा संदेश: रोज सकाळी पाच मिनिटे डोळे मिटून विठ्ठलाच्या रूपाचे स्मरण करा. मन एका ठिकाणी स्थिर होते.
२. जे का रंजले गांजले
जे का रंजले गांजले । त्यासि म्हणे जो आपुले ॥१॥
तोचि साधु ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ॥२॥
मृदु सबाह्य नवनीत । तैसे सज्जनांचे चित्त ॥३॥
ज्यासि आपंगिता नाही । त्यासि धरी जो हृदयी ॥४॥
दया करणे जे पुत्रासी । ते चि दासा आणि दासी ॥५॥
तुका म्हणे सांगू किती । त्या चि भगवंताच्या मूर्ती ॥६॥
अर्थ: जो दुःखी आणि पीडित लोकांना आपले मानतो, तोच खरा साधू आणि तिथेच देव असतो. सज्जनांचे मन लोण्यासारखे मऊ असते. ज्याला कोणाचा आधार नाही, त्याला जो मनापासून जवळ घेतो, तो खरा संत. स्वतःच्या मुलावर जशी दया करतो, तशीच दया नोकरचाकरांवरही करावी.
रोजचा संदेश: दिवसातून एका व्यक्तीला मदत करा किंवा चार चांगले शब्द बोला. दुसऱ्याला आधार दिल्याने स्वतःचे मनही हलके होते.
३. हेचि दान देगा देवा
हेचि दान देगा देवा । तुझा विसर न व्हावा ॥१॥
गुण गाईन आवडी । हेचि माझी सर्व जोडी ॥२॥
न लगे मुक्ती आणि संपदा । संतसंग देई सदा ॥३॥
तुका म्हणे गर्भवासी । सुखे घालावे आम्हासी ॥४॥
अर्थ: “हे देवा, मला एकच दान दे: तुझा विसर मला कधीही पडू नये. मी प्रेमाने तुझे गुण गात राहीन, हीच माझी खरी संपत्ती. मला मोक्ष किंवा धनदौलत नको; मला नेहमी संतांची संगत दे.”
रोजचा संदेश: जेव्हा आपण अधिकच्या अपेक्षा सोडतो, तेव्हा समाधान मिळते. रोज रात्री झोपण्यापूर्वी तीन गोष्टींबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करा.
४. वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे
वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे । पक्षी ही सुस्वरे आळविती ॥१॥
येणे सुखे रुचे एकांताचा वास । नाही गुण दोष अंगा येत ॥२॥
आकाश मंडप पृथिवी आसन । रमे तेथे मन क्रीडा करी ॥३॥
… तुका म्हणे होय मनाशी संवाद । आपुलाचि वाद आपणांसी ॥
अर्थ: झाडे, वेली, प्राणी आणि पक्षी हेच आमचे नातेवाईक आहेत. पक्षी गोड आवाजात गातात. एकांतात राहण्याचे सुख काही वेगळेच आहे. आकाश हा माझा मंडप आणि पृथ्वी हे माझे आसन आहे. तिथे माझे मन रमते. शेवटी ते स्वतःच्या मनाशी संवाद साधतात.
रोजचा संदेश: दिवसातून थोडा वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून झाडांखाली किंवा गच्चीत शांत बसा. स्वतःच्या मनाशी बोलायला वेळ द्या.
५. जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती
जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती । चालविसी हाती धरोनिया ॥१॥
चालो वाटे आम्ही तुझाचि आधार । चालविसी भार वागविसी ॥२॥ …
अर्थ: “मी जिथे जातो, तिथे तू माझा सोबती आहेस. तू माझा हात धरून मला चालवतोस. वाटेवर चालताना मला तुझाच आधार आहे; माझा भार तूच वाहतोस.”
रोजचा संदेश: अडचणीच्या वेळी “मी एकटा नाही” ही भावना भीती कमी करते. कठीण काम सुरू करण्यापूर्वी एक मिनिट नामस्मरण करा.
६. विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म
विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेद भ्रम अमंगळ ॥१॥
कोणा ही जीवाचा न घडो मत्सर । वर्म सर्वेश्वर पूजनाचे ॥२॥ …
अर्थ: हे संपूर्ण जग ईश्वराने भरलेले आहे, हाच वैष्णवांचा धर्म आहे. उच्च-नीच असा भेद करणे हा भ्रम आणि अशुभ आहे. कोणाही जीवाचा मत्सर करू नये; हेच ईश्वराच्या पूजेचे खरे वर्म आहे.
रोजचा संदेश: द्वेष आणि मत्सर मनाची शांती चोरतात. एखाद्याबद्दल राग आला, तर त्याच्यासाठी मनात “सुखी राहो” असे म्हणण्याचा सराव करा.
७. रात्रंदिन आम्हां युद्धाचा प्रसंग
रात्रंदिन आम्हां युद्धाचा प्रसंग । अंतर्बाह्य जग आणि मन ॥ …
अर्थ: आमच्या जीवनात रात्रंदिवस युद्धच सुरू असते. एका बाजूला बाहेरचे जग आणि दुसऱ्या बाजूला आपले स्वतःचे मन. खरी लढाई स्वतःच्या मनाशी आहे.
रोजचा संदेश: मन भरकटले की रागावू नका. दहा खोल श्वास घ्या आणि मन परत नामावर आणा. हळूहळू सराव वाढतो.
८. आलिया भोगासी असावे सादर
आलिया भोगासी असावे सादर । देवावरी भार घालूनिया ॥ …
अर्थ: वाट्याला जे सुख-दुःख येईल, ते शांतपणे स्वीकारावे आणि चिंतेचा भार ईश्वरावर सोपवावा.
रोजचा संदेश: जे आपल्या हातात नाही, त्याची चिंता करणे सोडा. जे आपल्या हातात आहे, ते प्रामाणिकपणे करा आणि बाकी निकाल ईश्वरावर सोडा.
९. भले तरी देऊ कासेची लंगोटी
भले तरी देऊ कासेची लंगोटी । नाठाळाचे काठी देऊ माथा ॥१॥
मऊ मेणाहुनी आम्ही विष्णुदास । कठीण वज्रास भेदू ऐसे ॥२॥ …
अर्थ: जो चांगला माणूस आहे, त्याला आम्ही आमचे सर्वस्व देऊ. पण जो दुष्ट आणि नाठाळ आहे, त्याच्या अन्यायाला विरोध करू. विष्णुदास मेणापेक्षाही मऊ असतात, पण गरज पडली तर वज्रालाही भेदू शकतात.
रोजचा संदेश: दयाळू असणे म्हणजे दुर्बल असणे नव्हे. शांतपणे पण ठामपणे “नाही” म्हणता येणे हेही मनःशांतीसाठी आवश्यक आहे.
१०. बुडती हे जन न देखवे डोळा
बुडती हे जन न देखवे डोळा । येतो कळवळा म्हणऊनि ॥ …
अर्थ: लोक संसाराच्या दुःखात बुडताना डोळ्यांनी पाहवत नाही. त्यांच्याबद्दल कळवळा वाटतो, म्हणूनच मी त्यांना भक्तीचा मार्ग सांगतो.
रोजचा संदेश: करुणेमुळे मन विशाल होते. आपल्या स्वतःच्या समस्यांपलीकडे इतरांकडे पाहिले की ताण हलका होतो.
रोजच्या सरावासाठी १० मिनिटांचा सोपा क्रम
- सकाळी (३ मिनिटे): अभंग क्र. १ वाचा किंवा ऐका.
- दिवसभर (२ मिनिटे): अभंग क्र. २ आठवून एका व्यक्तीला मदत करा.
- दुपारी (१ मिनिट): अभंग क्र. ८ आठवा. जे जमले नाही, त्याची चिंता सोडा.
- रात्री (४ मिनिटे): अभंग क्र. ३ वाचा आणि दिवसातील तीन गोष्टींबद्दल आभार माना.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
संत तुकाराम महाराज कोण होते?
ते सतराव्या शतकातील वारकरी संप्रदायातील संत आणि कवी होते. त्यांचे अभंग तुकाराम गाथेत संग्रहित आहेत.
तुकाराम महाराजांचे अभंग कुठे वाचता येतात?
अधिकृत तुकाराम गाथेच्या छापील किंवा ऑनलाइन आवृत्तीत. वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये शब्दांत थोडा फरक असू शकतो, म्हणून अधिकृत आवृत्ती पाहावी.
अभंग रोज वाचल्याने काय फायदा होतो?
मन एकाग्र होते, कृतज्ञता वाढते आणि चिंता कमी होते. अभंग हे सोप्या भाषेतील जीवनशिक्षण आहे.
अभंग आणि भजन यात काय फरक आहे?
अभंग हा संतांनी रचलेला विशिष्ट छंदातील काव्यप्रकार आहे. भजन हा गायला जाणारा भक्तिपर प्रकार आहे आणि त्यात अभंगांचाही समावेश होतो.
Leave a Comment