“आधी रचिली पंढरी। मग वैकुंठ नगरी।। जेव्हा नव्हते चराचर। तेव्हा होते पंढरपूर।।” संत नामदेवांच्या या ओळींमधून पंढरपूरचे अनादित्व आणि आध्यात्मिक महत्त्व स्पष्ट होते. बाराव्या-तेराव्या शतकातील पुरावे आणि होयसळ राजांच्या सहाव्या शतकातील ताम्रपटानुसार हे शहर आणि इथली भक्ती परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आली आहे. याच पंढरपुरात अनेक धर्मशाळा आणि मठ आहेत, ज्यापैकी एक अत्यंत भव्य आणि श्रद्धेचे केंद्र म्हणजे श्री संत गजानन महाराज मठ.

साडेआठ एकरांच्या विस्तीर्ण परिसरात पसरलेला हा मठ केवळ एक वास्तू नसून, भक्ती, सेवा आणि वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.

१. मठाची स्थापना आणि इतिहास

शेगाव येथील मुख्य संस्थानानंतर गजानन महाराज मठाची पहिली शाखा पंढरपूर येथे स्थापन झाली. यामागे एक अत्यंत भक्तीमय आख्यायिका आहे.

श्री गजानन महाराज त्यांच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात रावजी पाटलांसोबत शेगावहून आषाढी वारीला पंढरपुरात आले होते. त्यावेळी त्यांनी या वैकुंठनगरीत समाधी घेण्याची इच्छा व्यक्त केली. परंतु, प्रत्यक्ष पांडुरंगाने त्यांना शेगावी निजधाम करण्याचा आदेश दिला आणि महाराजांनी शेगावच्या भूमीत स्वतःला समाधिस्थ करून घेतले. समाधी सोहळ्यानंतर महाराजांचे पंढरपूरवरील प्रेम आणि भक्तीचे स्मरण ठेवून भक्तांनी त्यांची पालखी पंढरपुरास आणली. त्यानंतर येथे या पहिल्या शाखेची स्थापना करण्यात आली.

२. महाराजांची शिकवण आणि मठाचे कार्य

योग, कर्म व भक्ती या त्रिसूत्रीने परमेश्वराची प्राप्ती करता येते, हा महाराजांचा संदेश या मठातून दिला जातो. ‘भुकेल्याला अन्न, तहानलेल्याला पाणी व उघड्याला वस्त्रे द्यावी’ ही महाराजांची शिकवण इथे तंतोतंत पाळली जाते.

सामान्य माणसाला ईश्वराची प्रचिती यावी म्हणून महाराजांनी केलेल्या चमत्कारांचे वर्णन ‘श्री गजानन विजय’ ग्रंथात आहे. हा मठ त्याच दैवी शक्तीने भारलेला असल्याने भाविक येथे आवर्जून दर्शनासाठी येतात.

३. नयनरम्य वास्तुकला आणि परिसराची भव्यता

या मठाची वास्तुकला अत्यंत विलोभनीय आणि मनाला शांती देणारी आहे:

भव्य प्रवेशद्वार: मुख्य रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिरास भक्कम तटबंदी आहे. राजस्थानच्या ‘धोलपुरी’ दगडांत घडविलेले हे प्रवेशद्वार ५१ फूट रुंद आणि तब्बल ७२ फूट उंच आहे. यावर विविध प्रकारच्या नक्षी, मेघडंबरी, शिखरे आणि देवकोष्टके कोरलेली आहेत.

प्रांगण आणि वारकरी पुतळा: प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर प्रशस्त फरसबंदी प्रांगण लागते. येथील वर्तुळाकार वाटिकेत चौथऱ्यावर हाती ध्वज धरलेल्या वारकऱ्याचा एक सुंदर पुतळा आहे.

संगमरवरी मुख्य मंदिर: मठाच्या केंद्रस्थानी शुभ्र संगमरवरी पाषाणांत बांधलेले मुख्य मंदिर आहे. हे मंदिर मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा रचनेत विभागले आहे.

गर्भगृह आणि मूर्ती: गर्भगृहात वज्रपीठावर श्री गजानन महाराजांची मूर्ती विराजमान असून, या मूर्तीच्या अगदी मागे श्री विठ्ठल-रखुमाईच्या सुंदर मूर्ती आहेत.

शिखर रचना: मंदिराच्या मुखमंडपांच्या छतावर पिरॅमिड आकाराची आणि गर्भगृहावर वरच्या बाजूला निमुळती होत जाणारी गोलाकार शिखरे आहेत, ज्यावर कळस आणि नक्षीकाम आहे.

४. भक्तांसाठी सुविधा आणि इतर वास्तू

साडेआठ एकरांच्या या विस्तीर्ण प्रांगणात भक्तांच्या सेवेसाठी आणि सामाजिक कार्यासाठी अनेक वास्तू उभारण्यात आल्या आहेत:

श्रीराम मंदिर व भक्तनिवास: प्रांगणात एक दुमजली श्रीराम मंदिर आहे. तसेच, भाविकांच्या निवासासाठी ५ सुसज्ज इमारती (भक्तनिवास) आहेत, ज्यामध्ये २५२ खोल्या उपलब्ध आहेत.

इतर उपक्रम: निवास व्यवस्थेव्यतिरिक्त येथे होमिओपॅथी रुग्णालय, वारकरी शिक्षण संस्था, संगीत विद्यालय आणि सांस्कृतिक व सार्वजनिक कार्यासाठी प्रशस्त सभागृहे चालवली जातात.

५. सण, उत्सव आणि महाप्रसाद

आषाढी व कार्तिकी एकादशी: या काळात शेगावहून हत्ती-घोड्यांच्या लवाजम्यासह गजानन महाराजांची पालखी राजेशाही थाटात पंढरपुरात येते. या दोन दिवसांत मठातर्फे तब्बल ३ ते ४ लाख भाविकांसाठी महाप्रसादाची सोय केली जाते. तसेच फिरत्या रुग्णालयाद्वारे २० ते २५ हजार वारकऱ्यांना वैद्यकीय सेवा दिली जाते.

चातुर्मास आणि इतर उत्सव: मंदिरात गजानन महाराज प्रकट दिन, पुण्यतिथी आणि गुरुपौर्णिमा मोठ्या उत्साहात साजरी होते. चातुर्मासात सलग चार महिने प्रवचन, भजन आणि कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. या काळात दररोज ५०० हून अधिक भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो.

६. दर्शन वेळा

भाविकांना दररोज सकाळी ५:०० ते रात्री ९:३० या वेळेत मंदिरात श्री गजानन महाराजांचे दर्शन घेता येते.

निष्कर्ष:
पंढरपूरची वारी असो किंवा देवदर्शन, श्री गजानन महाराज मठाला भेट दिल्याशिवाय ही यात्रा पूर्णत्वास जात नाही. इथली शिस्त, स्वच्छता, नयनरम्य वास्तुकला आणि आध्यात्मिक शांतता प्रत्येक भाविकाला एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा देऊन जाते.