महाराष्ट्राच्या भक्तिपरंपरेत असंख्य संत-महंतांनी या भूमीला पावन केले आहे. त्यांपैकी एक अत्यंत तेजस्वी आणि विलक्षण व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत मुक्ताबाई. वयाच्या अवघ्या काही वर्षांत त्यांनी अध्यात्माची अशी उंची गाठली की ज्ञानेश्वर माऊलींसारखे थोर संत त्यांच्या बोलण्यातून मार्गदर्शन घेत होते, आणि चांगदेवांसारखे १४०० वर्षे तपस्या केलेले योगी त्यांचे शिष्य बनले.

संत मुक्ताबाई या केवळ संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या भगिनी नव्हत्या त्या स्वतः एक स्वतंत्र, प्रगल्भ आणि असाधारण अध्यात्मिक शक्ती होत्या. वारकरी परंपरेत त्यांना आदिशक्ती म्हणून पूजले जाते. या लेखात संत मुक्ताबाईंची जन्म, बालपण, कुटुंब, त्यांचे अभंग, ताटीचे अभंग, चांगदेव प्रकरण आणि त्यांची समाधी यांची सविस्तर माहिती मराठीत दिली आहे.

संत मुक्ताबाई – थोडक्यात परिचय

जन्म आणि कुटुंब

संत मुक्ताबाईंचा जन्म इ.स. १२७९ मध्ये झाला. काही इतिहासकारांच्या मते त्यांचा जन्म इ.स. १२७७ मध्येही सांगितला जातो. त्यांचे मूळ गाव आपेगाव, जे गोदावरी नदीच्या काठावर पैठणजवळ आहे.

त्यांचे वडील विठ्ठलपंत कुलकर्णी हे वेद-पठणात निपुण आणि अत्यंत भक्तिमान होते. त्यांनी आळंदीमध्ये रुक्मिणीबाई यांच्याशी विवाह केला. या पवित्र दांपत्याला चार अपत्ये झाली:

• निवृत्तीनाथ (जन्म इ.स. १२७३) – थोरला भाऊ, नाथ परंपरेचे अधिकारी
• ज्ञानेश्वर (जन्म इ.स. १२७५) – ज्ञानेश्वरी ग्रंथाचे कर्ते, वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ
• सोपानदेव (जन्म इ.स. १२७७) – सासवडला समाधी
• मुक्ताबाई (जन्म इ.स. १२७९) – सर्वात धाकटी, परंतु अध्यात्मात सर्वांत प्रगल्भ

मुक्ताबाई या या दिव्य कुटुंबाच्या सर्वात लहान परंतु आध्यात्मिकदृष्ट्या सर्वाधिक तेजस्वी सदस्य होत्या. त्यांचे नाव “मुक्ता” म्हणजे मोक्ष आणि त्या खऱ्या अर्थाने या नावाला जगल्या.

आई-वडिलांचे प्रयाण आणि बालपणीचे कष्ट

मुक्ताबाईंचे बालपण अत्यंत कठीण परिस्थितीत गेले. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत तरुण वयात काशीला गेले आणि तेथे त्यांनी रामानंद स्वामींकडून संन्यास दीक्षा घेतली मात्र ते विवाहित असल्याची गोष्ट त्यांनी लपविली होती. रामानंद स्वामींना सत्य कळल्यावर त्यांनी विठ्ठलपंतांना प्रायश्चित्त म्हणून पुन्हा गृहस्थाश्रमात यायला सांगितले.

या घटनेमुळे ब्राह्मण समाजाने या कुटुंबाला समाजबहिष्कृत केले. मुलांना वेदाध्ययन करण्याचाही अधिकार नाकारण्यात आला. समाजाचा हा अन्याय पचवत चारही भावंडे भिक्षा मागून जगली.

आई-वडिलांनी मुलांच्या उद्धारासाठी प्रयागात त्रिवेणी संगमात जलसमाधी घेतली, असे सांगितले जाते. अशा प्रकारे अत्यंत लहान वयात या चार भावंडांवर अनाथपणाचे दुःख कोसळले परंतु याच अग्निदिव्यातून मुक्ताबाई आणि त्यांच्या भावंडांची आध्यात्मिक प्रतिभा अधिकच उजळून निघाली.

आध्यात्मिक जागृती

मुक्ताबाई अत्यंत लहान असताना त्यांच्यात असाधारण आत्मज्ञान प्रकट झाले. त्यांच्या ज्येष्ठ बंधू निवृत्तीनाथांच्या कृपेने त्यांना अध्यात्मिक जागृती लाभली, असे त्यांनी स्वतः आपल्या अभंगांत सांगितले आहे.

त्यांचे चिंतन अंतर्मुख आणि आत्मकेंद्रित होते. परब्रह्म आणि आत्मा यांचे नाते, भक्तीची खोली, योगसाधना आणि वैराग्य या विषयांवर त्यांच्या अभंगांत अत्यंत प्रगल्भ विचार आढळतात. एवढ्या लहान वयात इतक्या उंचीचे अध्यात्म मांडणाऱ्या मुक्ताबाई खऱ्या अर्थाने वारकरी परंपरेतील पहिल्या कवयित्री संत मानल्या जातात.

ताटीचे अभंग – एक अजरामर रचना

संत मुक्ताबाईंची सर्वात प्रसिद्ध रचना म्हणजे “ताटीचे अभंग” मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड.

ताटीचे अभंग कसे निर्माण झाले?

एकदा संत ज्ञानेश्वरांनी आजूबाजूच्या माणसांच्या वागण्याने त्रस्त होऊन कुटीचे दार बंद करून घेतले. त्यांचे मन खिन्न झाले होते. हे पाहून धाकट्या मुक्ताबाईंनी दाराशी उभे राहून त्यांना अभंग गाऊन आत येण्याची विनंती केली आणि त्यातच एका संताने कसे असावे याचे अमूल्य तत्त्वज्ञान मांडले.

त्या म्हणतात:

“तापलिया लोहासी। न बोलावे उदासी।। जनी भला वाईटासी। साहे संत।।”

याचा अर्थ: जसे तापलेल्या लोखंडाला थंड पाण्याने शांत करावे, तसे संत-महात्म्यांनी जगातील चांगल्या-वाईट गोष्टी सोशीक मनाने स्वीकाराव्यात.

“तातीउघडा ज्ञानेश्वरा। भेटी देई माझिया सदगुरा।।”

हे “ताटी उघड ज्ञानेश्वरा” हे शब्द महाराष्ट्राच्या घराघरांत पोचले आहेत. संत ज्ञानेश्वरांनी हे अभंग ऐकून दार उघडले आणि पुन्हा समाधानाने जगाकडे पाहिले. या ताटीच्या अभंगांमुळे मुक्ताबाई अमर झाल्या.

चांगदेव प्रकरण – योगीराजाला मिळाले लहानग्या मुक्ताईचे गुरुत्व

संत मुक्ताबाईंच्या जीवनातील सर्वाधिक चर्चित प्रसंग म्हणजे चांगदेव प्रकरण.

चांगदेव हे तापी नदीच्या काठावर राहणारे एक महान योगी होते. ते तब्बल १४०० वर्षे तपस्या करत होते, असे सांगितले जाते. त्यांची ख्याती संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरलेली होती.

एकदा चांगदेवांनी ज्ञानेश्वर माऊलींना कोरा कागद पत्र म्हणून पाठविला. याचा अर्थ असा होता की “माझ्या ज्ञानाला सीमा नाही तुम्ही त्यावर जे योग्य वाटेल ते लिहा.” हे पाहून मुक्ताबाई तात्काळ म्हणाल्या की हा कोरा कागद पाठवणारा माणूस अजून आतून कोराच आहे तो अहंकारमुक्त नाही. त्यावर ज्ञानेश्वरांनी चांगदेव पासष्टी (६५ ओव्या) लिहून उत्तर पाठवले.

नंतर चांगदेव स्वतः वाघावर स्वार होऊन आणि सापाचा चाबूक घेऊन या भावंडांना भेटायला आले. मुक्ताबाई आणि त्यांची भावंडे एका भिंतीवर बसले होते आणि त्यांनी ती भिंत चालवली. हे पाहून चांगदेव चाट पडले आणि त्यांनी मुक्ताबाईंच्या चरणावर मस्तक ठेवले.

एका भेटीत मुक्ताबाई पूर्ण वस्त्रांत असताना चांगदेवांना त्या अनावृत्त भासल्या. मुक्ताबाईंनी त्यांना सांगितले की हे तुमच्या मनातील स्त्री-पुरुष भेदाचे अज्ञान आहे तुम्ही सर्व प्राणिमात्रांत ईश्वर पाहायला शिकला नाहीत. या एकाच वाक्याने चांगदेवांचे अहंकाराचे कवच गळून पडले. त्यांनी मुक्ताबाईंना आपले गुरू मानले आणि शिष्यत्व स्वीकारले.

ज्ञानेश्वरांनी स्वतः सांगितले होते की मुक्ताबाईच चांगदेवांसाठी योग्य गुरू आहेत हेच मुक्ताबाईंच्या आध्यात्मिक श्रेष्ठतेचे प्रमाण आहे.

संत नामदेवांचे अहंकार निरसन

मुक्ताबाईंच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे संत नामदेवांचे अहंकार-निरसन.

एकदा ज्ञानेश्वर, निवृत्तीनाथ आणि सोपानदेव पंढरपुरात नामदेवांना भेटले आणि त्यांच्या चरणावर नतमस्तक झाले. यामुळे नामदेवांना अहंकाराची भावना जागृत झाली. मुक्ताबाईंनी हे ओळखले. त्यांनी गोरा कुंभार (कुंभारसंत) यांना विनंती केली की या सर्व संतांपैकी कोण “कच्चे” आणि कोण “पक्के” आहेत हे तपासावे. गोरा कुंभाराने ज्या पद्धतीने मडके ठोकून परखतात, त्याप्रमाणे सर्वांचे परीक्षण केले आणि नामदेव “कच्चे” असल्याचे सांगितले.

या घटनेने नामदेवांना धक्का बसला, परंतु यातूनच त्यांनी विसोबा खेचरांना गुरू केले आणि पूर्ण ज्ञान प्राप्त केले. मुक्ताबाईंनी केलेल्या या “कानउघाडणी”मुळे नामदेव खऱ्या अर्थाने संत बनले.

संत मुक्ताबाईंचे अभंग आणि साहित्य

संत मुक्ताबाईंनी आपल्या अल्पायुष्यात ४१ ते ४२ अभंग रचले. हे अभंग संख्येने कमी असले तरी त्यांतील आध्यात्मिक खोली, योगसाधनेचे सामर्थ्य आणि भावनिक तीव्रता अतुलनीय आहे.

मुख्य साहित्यरचना:

ताटीचे अभंग – ज्ञानेश्वरांना उद्देशून लिहिलेले, मराठी साहित्यातील अजरामर रचना.

चांगदेवाला उद्देशून लिहिलेले अभंग – योगीराज चांगदेवांना अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे मार्गदर्शन.

ज्ञानबोध – निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई यांच्यातील आध्यात्मिक संवाद, हा ग्रंथ त्यांच्या अखेरच्या काळात लिहिला गेला असे मानले जाते.

नामदेव गाथेतील अभंग – “नामदेव भक्त परिहार” या शीर्षकाखाली १० ते १५ अभंग मुक्ताबाईंचे मानले जातात.

अभंगातील तत्त्वज्ञान:

मुक्ताबाईंच्या अभंगांत पुढील विषय प्रामुख्याने आढळतात:

• अद्वैत वेदांत – ब्रह्म आणि आत्मा यांचे एकत्व
• योगसाधना – कुंडलिनी, समाधी आणि आत्मज्ञान
• भक्तीचे स्वरूप – केवळ बाह्य कर्मकांड नव्हे, तर अंतरीची शुद्धता
• संताचे लक्षण – “संत जेणे व्हावे, जग बोलणे सोसावे” जो जगाची निंदा सहन करतो तोच खरा संत

संत मुक्ताबाईंची समाधी – तापी नदी आणि मुक्ताईनगर

इ.स. १२९६ मध्ये ज्ञानेश्वर आणि सोपानदेव यांनी एकामागोमाग समाधी घेतली. या वियोगाने व्याकुळ झालेल्या निवृत्तीनाथ आणि मुक्ताबाई तीर्थाटनास निघाले.

उत्तर महाराष्ट्रात तापी नदीच्या तीरावर पोहोचत असताना अचानक जोराचे वादळ आले. वीज कडाडली आणि त्याच क्षणी मुक्ताबाई अदृश्य झाल्या. वारकरी परंपरेत असे मानले जाते की आदिशक्ती असलेल्या मुक्ताबाई आपल्या मूळ स्वरूपात विलीन झाल्या त्यांनी देह सोडला नाही, तर त्या जगाच्या दृष्टीपासून परत गेल्या.

त्या ठिकाणी आज श्रीक्षेत्र मुक्ताईनगर हे भव्य तीर्थक्षेत्र उभे आहे.

मुक्ताईनगर – एक पवित्र तीर्थक्षेत्र

मुक्ताईनगर हे जळगाव जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. या गावाचे मूळ नाव “एडलाबाद” (पूर्वीचे महातनगर) होते. संत मुक्ताबाईंच्या सन्मानार्थ महाराष्ट्र शासनाने हे नाव “श्रीक्षेत्र मुक्ताईनगर” असे बदलले.

मुक्ताईनगर विषयी माहिती:

मुक्ताईनगर हे आशिया हायवे क्र. ४६ आणि मुंबई-नागपूर राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६ यांवर वसलेले आहे, त्यामुळे येथे पोहोचणे सोयीचे आहे.

संत मुक्ताबाईंचे सामाजिक योगदान

संत मुक्ताबाई केवळ एक अध्यात्मिक विभूती नव्हत्या त्यांनी तत्कालीन समाजावर अनेक महत्त्वाचे ठसे उमटवले:

स्त्री-शक्तीचे प्रतीक: पुरुषप्रधान समाजात एका स्त्रीने ज्ञानेश्वर, नामदेव, चांगदेव यांसारख्या श्रेष्ठ संतांना मार्गदर्शन केले हे त्या काळात क्रांतिकारक होते.

वारकरी परंपरेतील पहिली कवयित्री: मुक्ताबाई यांना वारकरी संप्रदायातील पहिल्या कवयित्री संत मानले जाते. त्यांनी मुक्ताबाई ते बहिणाबाई या परंपरेची नांदी घातली.

जातिभेदावर प्रहार: चांगदेवांसारख्या योग्याचे अहंकार निरसन करणे असो, किंवा नामदेवांना अहंभाव सोडायला लावणे असो मुक्ताबाई नेहमीच व्यक्तीच्या आंतरिक सत्याला महत्त्व देत.

बालभारतीत समावेश: संत मुक्ताबाईंचे अभंग आजही महाराष्ट्र राज्य बालभारती पाठ्यपुस्तकांत समाविष्ट आहेत.

वर्कारींची आदिशक्ती: उत्तर महाराष्ट्रातील वारकरी समाज मुक्ताबाईंना “मुक्ताई आई” म्हणजे आदिशक्तीचे रूप मानतो. त्यांच्या नावाने वाऱ्या (तीर्थयात्रा) केल्या जातात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्र. संत मुक्ताबाई कोण होत्या? संत मुक्ताबाई या वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत कवयित्री होत्या. त्या संत ज्ञानेश्वरांच्या धाकट्या भगिनी होत्या आणि त्यांनी आपल्या अल्पायुष्यात ४१-४२ अभंग रचले. चांगदेव महाराजांसारख्या थोर योग्यालाही त्यांनी गुरूमार्गदर्शन दिले.

प्र. संत मुक्ताबाईंचा जन्म कधी झाला? संत मुक्ताबाईंचा जन्म इ.स. १२७९ मध्ये (काही मतांनुसार १२७७ मध्ये) आपेगाव, पैठणजवळ, महाराष्ट्र येथे झाला.

प्र. ताटीचे अभंग म्हणजे काय? ताटीचे अभंग ही संत मुक्ताबाईंची सर्वात प्रसिद्ध रचना आहे. एकदा ज्ञानेश्वरांनी कुटीचे दार बंद केले असता मुक्ताबाईंनी दाराशी उभे राहून हे अभंग गाऊन त्यांना बाहेर बोलावले. या अभंगांत संताचे लक्षण काय असावे याचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे.

प्र. संत मुक्ताबाईंनी किती अभंग लिहिले? संत मुक्ताबाईंनी ४१ ते ४२ अभंग रचले. ते संख्येने कमी असले तरी त्यांतील आध्यात्मिक खोली अतुलनीय आहे.

प्र. संत मुक्ताबाईंची समाधी कुठे आहे? संत मुक्ताबाई तापी नदीच्या काठावर, सध्याच्या मुक्ताईनगर (जळगाव जिल्हा) येथे अदृश्य झाल्या. तेथे आज भव्य मंदिर आहे.

प्र. मुक्ताईनगर कुठे आहे? मुक्ताईनगर हे जळगाव जिल्ह्यात, तापी आणि पूर्णा नद्यांच्या संगमावर आहे. हे मुंबई-नागपूर राष्ट्रीय महामार्गावर वसलेले आहे.

प्र. चांगदेव कोण होते आणि मुक्ताबाईंशी त्यांचा काय संबंध? चांगदेव हे एक महान योगी होते. त्यांनी १४०० वर्षे तपस्या केली होती. मुक्ताबाईंनी त्यांचा अहंकार दूर केला आणि ज्ञानेश्वरांनी त्यांना मुक्ताबाईंकडे गुरूसाठी पाठवले. चांगदेवांनी मुक्ताबाईंना गुरू मानले.

प्र. संत मुक्ताबाईंना वारकरी का “आदिशक्ती” म्हणतात? उत्तर महाराष्ट्रातील वारकरी समाज मुक्ताबाईंना स्त्री-शक्तीचे, आदिमायेचे रूप मानतो. त्यांच्या अलौकिक ज्ञानामुळे, आणि वादळात देह न सोडता विलीन होण्याच्या घटनेमुळे, त्यांना “मुक्ताई आई” म्हणजे आदिशक्तीचे अवतार मानले जाते.

निष्कर्ष

संत मुक्ताबाई या महाराष्ट्राच्या भक्तिपरंपरेतील एक असाधारण आणि अद्वितीय रत्न आहेत. अवघ्या १८-१९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी जे साधले ते पाहून थक्क व्हायला होते चांगदेवांसारखा महायोगी शिष्य, ताटीचे अभंगांसारखी अजरामर रचना, नामदेवांचे अहंकार-निरसन, आणि स्वतःची अलौकिक समाधी.

त्यांच्या अभंगातून आजही जगणे, सहन करणे आणि आत्मज्ञानाकडे वाटचाल करणे यांचे मार्गदर्शन मिळते. मुक्ताबाई म्हणतात “जिथे अंधार संपतो, तिथे मी राहते.” हाच त्यांच्या जीवनाचा सार आहे.

मुक्ताबाईंना कोटी कोटी प्रणाम! 🙏