महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे. म्हणून या भूमीला खर्या अर्थाने संत परंपरेचे अनुष्ठान लाभले आहे. संत परंपरेमुळे महाराष्ट्राला मोठा वारसा लाभला आहे. याच माध्यमातून वारकरी संप्रदाय खर्या अर्थाने संपूर्ण जगभरात पोहोचायला मदत झाली. या संप्रदायाच्या अनेक उपासना पद्धतींपैकी ‘अखंड हरिनाम सप्ताह’ ही एक अत्यंत प्रभावशाली आणि पवित्र साधना आहे.
अखंड हरिनाम सप्ताह म्हणजे काय?
अखंड हरिनाम सप्ताह हा वारकरी सांप्रदायिक धार्मिक सामूहिक उपासना करण्याचा एक विशेष प्रकार आहे. वारकरी संप्रदायामध्ये अखंड हरिनाम सप्ताहाला मोठे महत्त्व आहे. यामध्ये सात दिवस विविध प्रकारचे संत वाङ्मयाचा अभ्यास करणाऱ्या हरिभक्त परायण महाराजांकडून संत ज्ञानेश्वरांपासून संत तुकाराम पर्यंत विविध संतांच्या रचना असलेल्या अभंगावर तत्वचिंतन केले जाते.
महाराष्ट्रातील बहुतांश गावांमध्ये अखंड हरिनाम सप्ताह दरवर्षी पार पडतात. यावेळी गावातील सर्वच ग्रामस्थ, विविध संस्था सप्ताहाचे नियोजन करतात. आजूबाजूच्या गावातील लोकांना देखील यावेळी सप्ताहाचे आमंत्रण दिले जाते. यातून गाव परिसरातील सर्व टाळकरी, माळकरी, भाविक, भजनी मंडळ एकत्र येऊन हा सप्ताह साजरा करतात.
वारकरी संप्रदाय आणि संत परंपरा
वारकरी संप्रदायाची मुहूर्तमेढ
संत बहिणाबाई आपल्या अभंगात वारकरी संप्रदायाची मुहूर्तमेढ कशा पद्धतीने रोवली गेली याची माहिती देतात. बाराव्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी या भूमीत वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला. आणि तुकोबारायांनी त्यावर कळस चढवायचे काम केले.
“नामदेव कीर्तन करी पुढे देव नाचे पांडुरंग।
जनी म्हणे बोला ज्ञानदेवा अभंग॥”
पहिले कीर्तनकार म्हणून संत नामदेव महाराज यांनी या परंपरेला सुरुवात केली.
वारकरी म्हणजे काय?
वारकरी संप्रदाय म्हणजे पंढरपूर येथील विठ्ठलच्या वारीला जाणाऱ्या लोकांचा संप्रदाय. ‘वारकरी’ हा शब्द ‘वारी’ या शब्दापासून आला आहे. जो नियमितपणे वारी करतो तो वारकरी. पंढरपूरला आषाढी, कार्तिकी, माघी आणि चैत्री वारीला जो नियमाने जातो त्याला वारकरी म्हणतात.
वारकरी संप्रदायात लहान मोठा हा भेद नाही. नामजपाने पुण्य मिळते हा भाव आहे. पंढरीचा वास, चंद्रभागास्नान आणि दर्शन विठोबाचे या इच्छेपोटी वारकरी वारी चुकवत नाहीत.
अखंड हरिनाम सप्ताहाची निर्मिती
सुरुवातीला व्यक्तिगत स्वरुपात पारायण केली जाऊ लागली. कालांतराने विष्णुबुवा जोग महाराज, मामासाहेब दांडेकर यांनी या पारायनांना सामुदायिक स्वरुप दिले. आणि सात दिवसाचे पारायण सामूहिकरित्या सर्वांनी एकत्र येऊन पार पडू लागले. यातूनच सात दिवसाचा ‘अखंड हरिनाम सप्ताह’ खर्या अर्थाने सुरू झाला. सप्ताह म्हणजे वारकरी संप्रदायाची उपासना आहे.
अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आध्यात्मिक महत्त्व
संत वाङ्मयाचा अभ्यास
अखंड हरिनाम सप्ताहात संत ज्ञानेश्वरांपासून संत तुकाराम पर्यंत विविध संतांच्या रचनांचा अभ्यास केला जातो. ज्ञानेश्वरी, तुकाराम गाथा, एकनाथी भागवत यासारख्या महान ग्रंथांचे पारायण आणि तत्त्वचिंतन केले जाते.
भक्तिभावाची वृद्धी
वारकरी संप्रदायात नामजपाने पुण्य मिळते हा भाव आहे. सात दिवसांच्या सतत हरिनामामुळे हृदयात भक्तिभावाचा उदय होतो. पंढरीचा वास, चंद्रभागास्नान आणि दर्शन विठोबाचे या इच्छेची तीव्रता वाढते.
सामाजिक एकता
वारकरी संप्रदायाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात लहान-मोठा हा भेद नाही. अखंड हरिनाम सप्ताहात अनेक जाती-धर्माचे लोक एकत्र येतात. मराठा, महार, लिंगायत, कोळी आणि इतर सर्व जातींचे भाविक भक्त मिळून हरिनाम करतात. ही सामाजिक एकता वारकरी परंपरेचे सौंदर्य आहे.
मन:शांती आणि शुद्धी
संत वाङ्मयाच्या अभ्यासामुळे आणि हरिनामामुळे मनातील विकार हळूहळू कमी होतात. संतांच्या उपदेशांमुळे जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो.
अखंड हरिनाम सप्ताह कसा आयोजित केला जातो?
तयारी आणि नियोजन
अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन करणे हे एक मोठे कार्य असते. यासाठी खालील गोष्टींची आवश्यकता असते:
स्थळ निवड: एक पवित्र आणि पुरेशी जागा असलेले स्थळ निवडले जाते. बहुतेकदा मंदिरे, आश्रम किंवा सत्संग केंद्रे यासाठी वापरली जातात.
भक्तांचे समन्वय: सात दिवस चोवीस तास संकीर्तन चालू ठेवण्यासाठी भक्तांची एक यादी तयार केली जाते. प्रत्येक वेळेसाठी भक्तांची टीम नेमली जाते.
साधनसामग्री: मृदंग, करताळ, हार्मोनियम इत्यादी वाद्ये तसेच माळा, धूप, दीप यासारखी पूजासामग्री आवश्यक असते.
कार्यक्रमाचे नियम
अखंड हरिनाम सप्ताहात काही मूलभूत नियम पाळले जातात:
- संकीर्तन कोणत्याही परिस्थितीत थांबवू नये
- स्वच्छता आणि पवित्रता राखली जाते
- भक्त शक्यतो सात्त्विक आहार घेतात
- मन:शुद्धीसह संकीर्तनात सहभागी व्हावे
- मोबाईल आणि इतर व्यत्यय कमी ठेवावेत
अखंड हरिनाम सप्ताहाचा दिनक्रम
अखंड हरिनाम सप्ताहात रोजचा एक विशिष्ट कार्यक्रम असतो जो महाराष्ट्रभर जवळजवळ समान असतो:
पहाटे (४ ते ६ वाजे)
काकडा आरती: पहाटे चार ते सहा वाजता काकडा आरती केली जाते. ही आरती अत्यंत भक्तिभावाने केली जाते आणि दिवसाची सुरुवात या पवित्र आरतीने होते.
सकाळ (७ ते १० वाजे)
ज्ञानेश्वरी पारायण: सकाळी सात ते दहा वाजता ज्ञानेश्वरीचे सामुदायिक पारायण केले जाते. संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेल्या या पवित्र ग्रंथाचे वाचन आणि चिंतन केले जाते.
सकाळी (१० ते १२ वाजे)
तुकाराम गाथा भजन: सकाळी दहा ते दुपारी बारा वाजता संत तुकाराम महाराजांच्या गाथेचे भजन केले जाते. त्यांच्या अभंगांचे गायन आणि तत्त्वचिंतन केले जाते.
दुपार
प्रवचन: दुपारी हरिभक्त परायण महाराजांकडून धार्मिक प्रवचन केले जाते. या प्रवचनात संतांच्या जीवनकथा, तत्त्वज्ञान आणि भक्तिमार्गाचे महत्त्व सांगितले जाते.
संध्याकाळ (६ ते ७ वाजे)
हरिपाठ: संध्याकाळी सहा ते सात वाजता हरिपाठ केला जाते. यात हरिनामाचे पठण केले जाते.
रात्र (९ ते ११ वाजे)
कीर्तन: रोज रात्री नऊ ते अकरा वाजता कीर्तन केले जाते. या कीर्तनासाठी निमंत्रित महाराज पांढरा शुभ्र फेटा बांधून हजर होतात. त्यांच्या बाजूला चोपदार उभा असतो. विनाधारी महाराजांकडे विना देतात आणि एकमेकांच्या पाया पडतात. गायक ‘राम कृष्ण हरी’ भजनाने सुरुवात करतो.
रात्रभर
हरिजागरण: कीर्तनानंतर हरिजागरण म्हणजेच रात्रभर हरिनाम गायन चालू राहते. अनेक भक्त रात्रभर जागरण करून हरिनामात सहभागी होतात.
असा साधारण हरिनाम सप्ताहाचा दिनक्रम असतो. महाराष्ट्रात शेकडो वर्षांची परंपरा असलेले अखंड हरिनाम सप्ताह आजतागायत चालू आहेत.
अखंड हरिनाम सप्ताहाचे विशेष प्रसंग
रामजन्म अर्थात रामनवमी, हनुमान जन्मोत्सव, नागपंचमी, कृष्ण जन्म अर्थात कृष्णाष्टमी व गोपाळकाला, दीपावली या काळात मोठ्या प्रमाणात महाराष्ट्रासह अनेक राज्यात सात दिवसाचे हे नाम सप्ताह करण्याची परंपरा जोपासली जाते.
महाराष्ट्रात सर्वाधिक अखंड नाम सप्ताह हा पंढरपूर, आळंदी, देहू सारख्या पवित्र ठिकाणी आयोजित केले जातात. त्याचबरोबर गावोगावी निमित्ताने देखील अखंड हरिनाम करता येतात.
विशेष महोत्सव
अनेकवेळा संतांच्या जयंतीनिमित्त किंवा मंदिर प्रतिष्ठापनानिमित्त विशेष अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केले जातात. उदाहरणार्थ, संत शिरोमणी श्री निवृत्तीनाथ महाराज जन्म सप्तशतकोत्तरी सुवर्ण महोत्सवी वर्षानिमित्त भव्य दिव्य अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केले जातात.
अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन
वारकरी पेहराव
डोक्यावर टोपी, खांद्यावर उपरणे, गळ्यात टाळ, कपाळावर बुक्का असा एकंदरीत वारकऱ्यांचा पेहराव असतो. हा पेहराव वारकरी संप्रदायाची ओळख आहे.
कीर्तनकारांचे स्थान
कीर्तनाची वेळ साधारण रोज रात्री नऊ ते अकरा अशी असते. निमंत्रित महाराज पांढरा शुभ्र फेटा बांधून हजर होतात. त्यांच्या बाजूला चोपदार उभा असतो. वंशपरंपरागत चोपदार हे आळंदी-पंढरपूर वारीचे असतात आणि त्यांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
विनाधारी महाराजांकडे विना देतात आणि एकमेकांच्या पाया पडतात. गायक ‘राम कृष्ण हरी’ भजनाने सुरुवात करतो. हे भजन संपल्यावर कीर्तन सुरू होते.
सामुदायिक सहभाग
महाराष्ट्रातील बहुतांश गावांमध्ये अखंड हरिनाम सप्ताह दरवर्षी पार पडतात. यावेळी गावातील सर्वच ग्रामस्थ, विविध संस्था सप्ताहाचे नियोजन करतात. आजूबाजूच्या गावातील लोकांना देखील यावेळी सप्ताहाचे आमंत्रण दिले जाते. यातून गाव परिसरातील सर्व टाळकरी, माळकरी, भाविक, भजनी मंडळ एकत्र येऊन हा सप्ताह साजरा करतात.
जसा जसा काळ बदलत गेला तसे तसे सप्ताहाचे स्वरुप देखील बदलत गेले. आजच्या काळात शहरी भागातही मोठ्या प्रमाणावर अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केले जातात.
सहभागी कसे व्हावे?
अखंड हरिनाम सप्ताहात सहभागी व्हायचे असल्यास:
माहिती मिळवा
तुमच्या शहरातील किंवा गावातील वारकरी संस्था, विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरे यांच्याकडून येणाऱ्या सप्ताहांची माहिती घ्या. पंढरपूर, आळंदी, देहू यासारख्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांत नियमितपणे सप्ताह आयोजित केले जातात.
पवित्र भावनेने सहभाग
वारकरी संप्रदायाची परंपरा पाळत, पवित्र भावनेने सप्ताहात सहभागी व्हा. शक्यतो वारकरी पेहराव (डोक्यावर टोपी, गळ्यात टाळ, कपाळावर बुक्का) धारण करावा.
नियमित उपस्थिती
शक्यतो दररोज काही वेळ तरी उपस्थित राहून काकडा आरती, ज्ञानेश्वरी पारायण, गाथा भजन, हरिपाठ आणि कीर्तनात सहभागी व्हा. विशेषतः कीर्तन आणि हरिजागरणात सहभागी होणे हे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
भजनी मंडळे
अनेक गावांत आणि शहरांत भजनी मंडळे असतात. या मंडळांशी संपर्क साधून त्यांच्यासोबत सप्ताहात सहभागी व्हा. त्यांच्याकडून तुम्हाला योग्य मार्गदर्शन मिळेल.
ऐतिहासिक अखंड हरिनाम सप्ताह
सदगुरू गंगागिरी महाराजांचा सप्ताह
सन १८९५ मध्ये सदगुरू गंगागिरी महाराज यांनी पंढरपूर येथे मोठा सप्ताह केला. सुमारे ७०० पोते साखरेचे लाडूचे प्रसाद वाटप केले होते. वारकरी संप्रदायात फार मोठे कार्य त्यांनी केले आहे. संत निवृत्तीनाथ महाराजांची समाधी शोधण्याचे श्रेय देखील त्यांना आहे.
आजही त्यांच्या नावाने अनेक ठिकाणी अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केले जातात. हे सप्ताह १७७ व्या वर्षापर्यंत पोहोचले आहेत, जे या परंपरेची अखंडता दर्शवतात.
विविध ठिकाणचे प्रसिद्ध सप्ताह
- पंढरपूर: विठोबाच्या मुख्य क्षेत्रात आयोजित सप्ताह
- आळंदी: संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधीस्थळी भरणारे सप्ताह
- देहू: संत तुकाराम महाराजांच्या जन्मस्थळी आयोजित सप्ताह
- खारघर, मुंबई, पुणे: आधुनिक शहरी भागातील भव्य सप्ताह
समाजावर परिणाम
अखंड हरिनाम सप्ताह केवळ व्यक्तिगत साधना नसून समाजासाठी देखील फायदेशीर असतो. अशा कार्यक्रमांमुळे:
- समाजात सकारात्मक वातावरण निर्माण होते
- लोकांमध्ये एकता आणि प्रेमभावना वाढते
- धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा जपल्या जातात
- तरुण पिढीला आध्यात्मिक मूल्यांची ओळख होते
महत्त्वाचे सूचना
अखंड हरिनाम सप्ताहात सहभागी होताना काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:
- शारीरिक मर्यादा ओळखून सहभागी व्हा
- जबरदस्तीने जास्त वेळ राहण्याचा प्रयत्न करू नका
- आपल्या आरोग्याची काळजी घ्या
- इतर भक्तांना त्रास देणारे वर्तन टाळा
- पवित्र भावनेने आणि श्रद्धेने सहभागी व्हा
निष्कर्ष
अखंड हरिनाम सप्ताह ही केवळ एक धार्मिक विधी नसून वारकरी संप्रदायाची जिवंत परंपरा आहे. महाराष्ट्रात शेकडो वर्षांपासून चालत आलेली ही परंपरा आजही तितक्याच उत्साहाने पाळली जात आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम यांनी जी भक्तिपरंपरा सुरू केली, त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन या सप्ताहात घडते.
या सप्ताहातून समाजातील सर्व वर्गांचे लोक एकत्र येतात. वारकरी संप्रदायाची ही विशेषता म्हणजे त्यात कोणताही भेदभाव नाही. लहान-मोठा, श्रीमंत-गरीब, सर्वजण एकत्र येऊन विठोबाचे नाम घेतात, संतांचे अभंग म्हणतात आणि भक्तिभावात रंगले जातात.
जर तुम्हाला वारकरी संप्रदायाची ओळख करून घ्यायची असेल, संतांच्या वाङ्मयाचा अभ्यास करायचा असेल किंवा भक्तिमार्गाचा अनुभव घ्यायचा असेल, तर अखंड हरिनाम सप्ताहात एकदा नक्की सहभागी व्हा. पंढरपूर, आळंदी, देहू यासारख्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांतील सप्ताह असो किंवा आपल्या गावातील, प्रत्येक सप्ताह हा एक अनमोल अनुभव असतो.
विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल!
नोंद: हा लेख माहितीच्या उद्देशाने लिहिला आहे. अधिक माहितीसाठी आपल्या जवळच्या वारकरी संस्थेशी संपर्क साधावा.